Dorota Folga-Januszewska
Muzeum Sztuk Pieknych i Muzeum Narodowe w Warszawie 1862-2004.
W zawierusze zniszczen, które tragicznie wyróżniły wiek XX, uległy zapomnieniu
kolekcjonerskie tradycje Warszawy, zatarły się w pamieci dzieje stołecznego muzealnictwa
XIX wieku, którego póznym, lecz długo oczekiwanym owocem było powołane w 1862 r.
Muzeum Sztuk Pieknych -dzisiejsze Muzeum Narodowe w Warszawie.
Muzeum Warszawskie uważane jest przez wielu historyków muzealnictwa za
urzeczywistnienie idei króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ostatni monarcha chciał,
aby powstało Museum Polonicum majace prezentować pierwsze polskie zbiory narodowe.
Idea Museum Polonicum rodziła się wspólnie z planem powołania pierwszej Akademii Sztuk
Pieknych w Warszawie, przedłożonym królowi Stanisławowi Augustowi przez Marcello
Bacciarellego w 1767 r.. W projekcie tym wymieniano pracownie, mistrzów, tryb zajeć i
ewentualnie dalsze drogi kształcenia adeptów dzieki podróżom zagranicznym1. Ju. wówczas
na dworze stanisławowskim działali zaproszeni z Europy wybitni artysci: Jean Baptiste
Pillement, Per Kraft i Bernardo Bellotto zw. Canaletto. Akademia formalnie nie zaistniała, ale
jej funkcję pełniły działajace na Zamku Królewskim w Warszawie „malarnia” i „sculptornia”,
prowadzone przez Bacciarellego i André Le Bruna2. Król sprowadził te. znakomitych
architektów: Domenica Merliniego, Jakuba Fontanę i Efraima Schroegera. Połaczenie żywej
działalnosci artystycznej, w tym kształcenie nastepców wybitnych malarzy połaczone z
determinacją króla jako mecenasa sztuki, tworzacego kolekcję obrazów (katalog malarstwa
obejmował w 1795 r. 2289 obrazów, w tym pieć dzieł Rembrandta3), rzezb, rycin, rysunków,
dają podstawy, aby zrozumieć intencję współistnienia pierwszej Akademii Sztuk i pierwszego
Muzeum Narodowego w Polsce. Niestety rozbiory i upadek polityczny zamkneły tę kartę
jako ostatecznie nie wypełniona, mimo i. jeszcze po wyjezdzie z Polski Stanisław August
pisał do Bacciarellego, planujac z nim tematy majacych powstać obrazów do królewskiej
galerii.
Nie pojawiło się wiec w Warszawie na podobienstwo Luwru publiczne muzeum
utworzone ze zbiorów królewskich, choć ju. w koncu XVIII wieku, istniały zbiory prywatne,
1 K. Bartnicka, Polskie szkolnictwo artystyczne na przełomie XVIII i XIX w. 1764-1831, Wrocław 1971
2 K. Załeski, E. Micke-Broniarek, Kunstlandschaft und Landschaftsmalerei zwischen Aufklärung und Romantik,
w: Die vier Jahreszeiten. Polnische Landschaftsmalerei von der Aufklärung bis heute, Schirn Kunsthalle
Frankfurt am. Main 2000, s. 35
3 ydowska narzeczona, Ojciec narzeczonej, Lisowczyk (Jezdziec polski, The Frick Collection, New York)
Portret Marteana Day i Chrystus w cierniowej koronie
niekiedy publicznie udostepniane, jak np. kolekcje przyrodnicze i starożytne w Pałacu
Jabłonowskich w Siemiatyczach (1778). Tu. po ostatnim rozbiorze Polski w Warszawie
powstało pierwsze zarejestrowane Muzeum Towarzystwa Przyjaciół Nauk, bujnie
rozkwitajace dzieki przekazywanym Towarzystwu darom, jak np. kolekcje generała Henryka
Dabrowskiego z Winnogóry. W 1805 roku otwarto dla tutejszej publicznosci swietną i ju.
wówczas słynną kolekcję Stanisława Kostki Potockiego (1755-1821) w Pałacu w Wilanowie
w galerii zaprojektowanej z założenia jako muzeum (1802).
Poczucie tożsamosci narodowej i wola tworzenia "historycznych" dowodów polskiej
tradycji narodowej ujawniły się na poczatku XIX wieku w Warszawie z wyjatkową
intensywnoscia. W 1811 r. Stanisław Kostka hrabia Zamoyski kupił tzw. Pałac Błekitny, aby
umiescić i udostepnić w nim zainteresowanym swoją Bibliotekę i zbiory. W 1814 r. otwarta
została w Warszawie pierwsza publiczna Galerię Sztuk ksiecia Józefa Kajetana
Ossolinskiego, w której organizowano cyklicznie Wystawy Sztuk Pieknych.
Skutkiem Powstania Listopadowego było niestety zamkniecie istniejacych muzeów i
udostepnianych publicznie kolekcji prywatnych. W ramach represji władze carskie
rozwiazały w 1831 r. zarówno Towarzystwo Przyjaciół Nauk -jak i pierwsze muzeum w
stolicy. Zamkniety został także oddział Sztuk Pieknych przy Uniwersytecie Warszawskim.
Był to pierwszy wielki kryzys warszawskiego muzealnictwa, podczas gdy własnie w
pierwszej połowie XIX wieku kształtowały się liczne narodowe instytucje muzealne w
Srodkowej Europie, łaczone nierzadko z lokalnymi, wprowadzajacymi do nauki miejscowe
jezyki -uniwersytetami. Tak miedzy innymi powstało i rozwijało sie: Muzeum Historii
Naturalnej fundacji Sternberga (1802) przy Uniwersytecie Karola w Pradze, a wkrótce potem
Muzeum Narodowe w Pradze (1818); zalożone także w 1802 roku -Wegierskie Muzeum
Narodowe w Budapeszcie, blisko zwiazane z wydziałem artystycznym Uniwersytetu; Szkoła
Główna Wilenska (na miejscu Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie) – 1803 oraz kolekcja
rysunków i obrazów należaca do podległego Uniwersytetowi Gimnazjum Krzemienieckiemu;
nieco bardziej na północ – w 1803 r. Muzeum Archeologiczne przy Uniwersytecie w Tartu w
Estonii; Uniwersytet Humboldta w Berlinie (1809) i kiełkujaca w strefie jego
promieniowania Nationalgalerie w Berlinie (1830) ; zreformowany Uniwersytet Jagiellonski
(1815) wraz ze zbiorami Towarzystwa Naukowego Krakowskiego; Uniwersytet i Morawskie
Muzeum w Brnie na Morawach, podobne w swej strukturze do uczelni warszawskiej (1818);
Uniwersytet i Muzeum Narodowe oraz Muzeum Przyrodnicze w Ljubljanie w Slovenii
(1821) i w tym samym roku Muzeum Mazowieckie w Płocku4. Około połowy XIX wieku
były to ju. instytucje znane i z całą pewnoscią w ich programie należy upatrywać modelu
planowanego także w Warszawie -Muzeum Narodowego, powołanego w koncu do życia pod
nazwą Muzeum Sztuk Pieknych -Ustawą o Wychowaniu Publicznym w Królestwie Polskim
z dnia 20 maja 18625. Autorem ustawy i reform był Aleksander Wielopolski (1803-1877),
wybitny polityk, znawca stosunków w Rosji, któremu jako dyrektorowi Komisji Rzadowej
Wyznań Religijnych i Oswiecenia Publicznego udało się w przededniu Powstania
Styczniowego6 doprowadzić do utworzenia najważniejszych dla Warszawy instytucji kultury i
oswiaty oraz wprowadzić polskosć szkolnictwa wszystkich szczebli. Zbiory powołanego
muzeum miały charakter przede wszystkim edukacyjny: składały się nań zbiory rycin
Biblioteki Rzadowej i Szkoły Sztuk Pieknych, obrazy olejne pozostajace w Szkole Sztuk
Pieknych, odlewy gipsowe znajdujace się w Bibliotece Rzadowej, a także gabinet
numizmatyczny, odlewy, pamiatki historyczne i archeologiczne, wzory rysunkowe7.
Ta sama ustawa przewidywała utworzenie Szkoły Głównej w Warszawie,
reorganizację Szkoły Sztuk Pieknych i przekształcenie Biblioteki Rzadowej w Bibliotekę
Główna. Dyrektor Muzeum Justynian Karnicki nominujac jednego z kustoszy nazywał
powołane muzeum -Muzeum Narodowym, mimo i. oficjalna nazwa brzmiała Muzeum Sztuk
Pieknych8. Ustawa przewidywała, że muzeum rozwijać się bedzie dzieki nabytkom i
zakupom. Istotnie ju. w sierpniu 1862 r. dyrektor Karnicki wyjechał do Kolonii i wział udział
w aukcji, na której sprzedano znakomitą kolekcję malarstwa kolonskiego architekta
J.P.Weyera,. Obok Muzeum Sztuk Pieknych w Warszawie, do licytacji staneły także Galeria
Narodowa w Londynie, Muzeum w Kolonii, Muzea Sztuk Pieknych w Lieges i Brukseli.
Karnicki pozyskał 36 obrazów, wsród których, mimo wielu pózniejszych tragicznych strat,
Muzeum Narodowe w Warszawie do dzisiaj posiada: Madonnę z Dzieciatkiemi Sw. Janem
Chrzcicielem Pintoricchia (XV w.); Jeana Bellegambe Tryptyk Opłakiwania Chrystusa ,
1495-1500; Gerbranda van den Eechhout Sen Jakuba, 1642; Jacoba Jordaensa Swietą Rodziną
w otoczeniu Aniołów, 1616-1617.
4 Por.: D.Folga-Januszewska, Temples of Menory. Museums and Art Schools in the Service of National Identity,
w: Leonardo da Vinci and the Splendor of Poland. A History of Collecting and Patronage, pod red. L.Winters,
New Heaven-London [Yale University Press] 2002, s. 204-218.
5 Nadaną przez cara Aleksandra II
6 Sam zresztą był przeciwnikiem ideologii powstanczej.
7 D.Folga-Januszewska, Uniwersyteckie poczatki Muzeum Narodowego w Warszawie, w: Ars et educatio.
Kultura artystyczna Uniwersytetu Warszawskiego, red. J.Miziołek, Warszawa [Uniwersytet Warszawski] 2003,
s. 197-201.
8 Por. S. Lorentz, Muzeum Narodowe w Warszawie. Zarys historyczny, "Rocznik Muzeum Narodowego w
Warszawie", t. I. 1938, s. 1
Obrazy wisiały na scianach sal lekcyjnych, te z kolei okresowo zamieniały się w
przestrzenie ekspozycyjne. Tak nawiazany bezposredni kontakt studentów z malarstwem
europejskim z pewnoscią oddziałał pózniej na ich orientację artystyczna.
W nastepnych latach zapisy, przekazy, dary i zakupy prowadziły do powiekszenia
kolekcji. Do zbiorów muzeum właczona została kolekcja podarowana Szkole Sztuk Pieknych
przez Pietro Fiorentiniego (1791-1858), w 1879 r. z 201 obrazów do kolekcji muzealnej
zakwalifikowano jednak jedynie 30, w nastepnych dekadach istnienia muzeum zakupiono
obrazy z kolekcji Wojciecha Kolasinskiego (1877-1896) i Jana Popławskiego (1935),
znakomite dary pochodziły z zapisu Cypriana Lachnickiego (1906-1908), wieloletniego
dyrektora muzeum.
W pierwszych latach działalnosci do zbiorów muzeum kupowano przede wszystkim
dzieła malarstwa europejskiego różnych szkół, najchetniej malarstwa holenderskiego i
flamandzkiego oraz tzw. szkół północnych, a także malarstwa włoskiego i francuskiego,
zbiory rzezby oraz w niewielkim zakresie zbiory starożytnosci9 i kopie rzezb klasycznych.
Poniewa. w 1860 r. powstało w Warszawie Towarzystwo Zachety Sztuk Pieknych
gromadzace sztukę polska, muzeum dopiero po odzyskaniu niepodległosci i przemianowaniu
na Muzeum Narodowe w Warszawie w 1916 r. rozpoczeło konsekwentne gromadzenie
współczesnej i dawnej sztuki polskiej. Rozszerzenie profilu zbiorów nastapiło bardzo
wyraznie ju. na poczatku XX w. Wpływ miały zarówno liczne darowizny i zapisy, jak i nowa
sytuacja polityczna. Obok prywatnych donatorów, muzeum otrzymało także przekazy od
Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłosci, od Muzeum Starożytnosci przy
Uniwersytecie Warszawskim, od Towarzystwa Zachety Sztuk Pieknych. W 1916 r. istniało
ju. 19 działów muzeum: 1. Galeria malarstwa obcego i polskiego wraz z kolekcją miniatur, 2.
Zbiory rzezby i odlewów gipsowych, 3. Zbiory przemysłu artystycznego, 4. Kolekcja
ubiorów, 5. Kolekcja pojazdów i uprzeży, 6. Archiwum historyczne, 7. Tzw. wnetrza
mieszkalne, 8. Zbiory etnograficzne, 9. Budownictwo, 10. Inżynieria, 11. Rzemiosło, 12.
Zabytki cechowe, 13. Varsaviana, 14. Zbiory teatralne, 15. Zabytki żydowskie, 16. Zbiory
wojskowe, 17. Zbiory archeologiczne, 18. Zbiory grafiki, 19. Numizmatyka i sfragistyka.
Zrodziła się te. idea utworzenia Muzeum Przyrodniczego jako filii Muzeum Narodowego w
Warszawie. Inicjatywy różnych towarzystw i osób prywatnych prowadziły do powstania
olbrzymiej instytucji zbierajacej wszystko, co ważne dla duchowej i materialnej kultury
narodu. W tym sensie muzeum warszawskie zaczeło upodabniać się do typowych dla Europy
9 Rzezby starożytne zbierane były ju. przez Władysława IV Waze, znakomitą kolekcją pochodzaca z wykopalisk
w Nola koło Neapolu były zbiory Stanisława Kostki Potockiego zgromadzone w Wilanowie.
konca XIX i poczatku XX w. wielkich muzeów narodowych, w których gromadzono zabytki
kultury materialnej, ludowej, zbiory przyrodnicze, a tylko marginalnie zbiory artystyczne.
Tendencji tej przeciwstawił się powołany w 1916 r. dyrektor Bronisław Gembarzewski,
prowadzac do wyraznego ukierunkowania zbiorów na artystyczne i wojskowe oraz do
stworzenia poważnej dokumentacji ikonograficznej i historycznej (powołanie Archiwum
Ikonograficznego). W latach 1917-1939 zbiory wojskowe powiekszały się bardzo
dynamicznie, w 1936 r. wydzielone i udostepnione w Muzeum Wojska Polskiego, któremu
Muzeum Narodowe wydzierżawiło fragment Nowego Gmachu.
Zanim jednak zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie znalazły swoje miejsce w
Nowym Gmachu przy Alejach Jerozolimskich, muzeum zmagało się z dramatycznymi
problemami lokalowymi. Kolekcje w latach 1862-1938 przenoszono ponad
piecdziesieciokrotnie do różnych budynków i dzierżawionych pomieszczen. Kiedy w 1862
roku powołano Muzeum Sztuk Pieknych, instytucji nie przyznane własnej siedziby. Zbiory
miesciły się w lokalu Szkoły Sztuk Pieknych [il.1] , w dawnym pawilonie fizycznym
Uniwersytetu Warszawskiego, zaś zbiór odlewów gipsowych zajmował salę parterową w
gmachu Gabinetu Zoologicznego. Zakładano, że szkoła miała pawilon opuscic, zaś architekt
Bolesław Paweł Podczaszynski (1822-1876), zatrudniony w Szkole, zaprojektował
przebudowę pawilonu na muzeum. Nie znaleziono jednak dla Szkoły innego gmachu,
projektu przebudowy zaniechano.
W 1869 Uniwersytet zażadał usuniecia zbiorów muzeum, a także Klasy Rysunkowej
ze swojej siedziby w pałacu Kazimierzowskim, zajmujacych razem 16 sal. Szkołę
przeniesiono do byłego Pałacu Paca przy ul. Miodowej , a tymczasową galerię obrazów wraz
z Klasą Rysunkową do byłego pałacu Mostowskich w połowie 1870 r. W 1871 ponowna
przeprowadzka kolekcji malarstwa do pałacu Paca pozwoliła na ponowną ekspozycję dzieł
(muzeum zajeło drugie pietro -40 sal), w 1872 galeria została otwarta dla publicznosci,
zaprezentowano w niej m.in. nowy zakup -istniejacy do dzisiaj w zbiorach Muzeum
Narodowego -jeden z trzech znanych szkiców Jacoba Jordaensa pt. "Triumf Fryderyka
Henryka ksiecia Oranii" do malowidła zdobiacego salę Oranską w pałacu Huis ten Bosch pod
Haga10. W 1875 zapadła decyzja oddania Pałacu Paca władzom sadowym, wobec czego w
10 Por.: M.Kluk, Pałac Paca wart... Galerii Malarstwa Europejskiego, w: Ars Felicitatis. Ksiega ku czci
profesora Andrzeja Rottermunda w szescdziesiatą rocznicę urodzin od przyjaciół, kolegów i współpracowników,
Warszawa 2001, s.55-59. Autorka nie analizuje w nim niestety zawartosci galerii, którą czesciowo podaje
jednak: Katalog Wystawy Obrazów Muzeum Sztuk Pieknych w Warszawie nabytych po zamknieciu Muzeum w
pałacu Paca (publ. Takżewjez. Rosyjskim), Warszawa 1876. Por także: A. Masłowska, Tematy niepoliczone,
moliwosci niewyczerpalne…, : Kronika wystaw Muzeum Narodowego w Warszawie 1862-2002, tom I: 18621962, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2002, s. 8-61.
1876 roku musiano galerię obrazów przeniesć do tymczasowego magazynu w Gmachu
byłych Głównych Dyrektorów Komisji Finansów przy ul. Rymarskiej. Zbiory liczyły 470
obrazów i przez cztery lata nie były publicznie udostepniane. Dopiero w 1880 roku w salach
głównego korpusu Pałacu Brühla zorganizowano wystawę dawnych obrazów. Cyprian
Lachnicki, potrafił skłonić cara Aleksandra III do wyrażenia w 1884 roku w czasie przyjecia
w Pałacu Łazienkowskim -ubolewania z powodu braku lokalu dla muzeum. W wyniku tej
interwencji przeznaczono pod Gmach Muzeum połowę placu przy ulicy Królewskiej, ze
sprzedaży drugiej połowy gruntu miały pochodzić pieniadze na budowę nowego gmachu.
Projekt muzeum wykonał w 1885 r. architekt Adolf Wolinski. Całe przedsiewziecie nie
powiodło się jednak, nie uzyskano te. zgody na nową lokalizację muzeum przy ul.
Ordynackiej, a na dodatek w tym samym roku utracony został gmach przy ulicy Rymarskiej,
oddany I-szemu żenskiemu gimnazjum. Usunietą Klasę Rysunkową i magazyn obrazów
przeniesiono do wynajetego prywatnego gmachu przy ul. Leszno 12, zaś po dwóch
miesiacach pod koniec 1885 roku obrazy przewieziono do domu Neprosów przy ul.
Wierzbowej 11 [il.2]. Starania Lachnickiego o uzyskanie trwałej siedziby dla muzeum trwały
nadal, ale w 1893 rektor Uniwersytetu Warszawskiego odmówił zlokalizowania ponownie tej
instytucji w Pałacu Kazimierzowskim. W zwiazku z tym w 1898 Lachnicki zaproponował
budowę dla muzeum gmachu w narożniku miedzy ulica Piekną a alejami Ujazdowskimi, tu.
obok zakładanego Parku Ujazdowskiego, ale i ta lokalizacja została odrzucona. Zbiory
muzeum liczyły wówczas 565 obrazów, 139 fotografii, rysunków i grafik oraz 12 ksiażek.
W tej sytuacji w 1898 roku powstała idea przekazania zbiorów Miastu, poniewa.
władze panstwowe nie zdobyły się ani na budowe, ani na wynajecie pomieszczen. Magistrat
warszawski zaproponował muzeum dwie lokalizacje: na terenie Szpitala Dzieciatka Jezus
badź na terenie targowiska za elazną Brama. Przyjeto drugą propozycję i nowy projekt
Muzeum wykonał w stylu neogotyckim architekt Józef Pius Dziekonski (1844-1927) [ il. 34]. Był to ju. drugi niewykorzystany projekt architektoniczny. W 1899 władze miasta
przedłużyły wynajecie dla muzeum domu Neprosów na ulicy Wierzbowej 11 i wzieły na
siebie koszty czynszu. Galeria obrazów została otwarta dla publicznosci 1 pazdziernika 1900
roku. Poszukiwania innego gmachu trwały jednak nadal. W 1901 Magistrat przeznaczył dla
muzeum tzw. teatr anatomiczny, czyli prosektorium przy ulicy Zgoda i Nowojasnej (po
przeniesieniu Szpitala Dzieciatka Jezus), projekt adaptacji na cele ekspozycyjne
magazynowe wykonał inż. Kazimierz Dankowski, budynek był jednak mokry i miał ulec
zburzeniu, wiec dyrektor Lachnicki nie wyraził zgody na przeniesienie tam muzeum. W 1905
bliżej nie znany architekt miejski -Gay wykonał na zlecenie Zarzadu Miasta projekt budynku
muzeum przy ul. Karowej, niedaleko wiaduktu, ze wzgledów finansowych jednak inwestycję
tę skreslono z inwestycji miasta.
Do 1908 roku wysunieto jeszcze wiele innych lokalizacji muzeum, m.in. w tzw.
Dziekance na Krakowskim Przedmiesciu, w Pałacu Prymasowskim, w Gmachu Towarzystwa
Zachety Sztuk Pieknych, przy Instytucie Muzycznym na ul. Ordynackiej, przy zbiegu ulic
Karowej i Browarnej, na terenie Ogrodu Saskiego przy ul. Królewskiej, na rogu Aleji
Ujazdowskich i ulicy Pieknej, w Resursie Kupieckiej, w Pałacu Kronenberga, w szpitalu sw.
Rocha, na terenie Pałacu Blanka (po jego zburzeniu), na terenie rozebranych skrzydeł Pałacu
Brühla. Wszystkie propozycje paraliżował brak srodków finansowych.
W 1906 r. zmarł Lachnicki, zapisujac Muzeum swoje prywatne zbiory, wsród nich
m.in. jeden z ważniejszych obrazów dzisiejszej kolekcji malarstwa francuskiego -Studium
akademickie Jean Auguste Dominique Ingresa (1801). W latach 1908-1909 przekazano
formalnie kolekcję Lachnickiego do muzeum i wynajeto w domu Neprosów dodatkowe sale,
a w 1911 roku Zarzad Miejski rozpoczał nowe pertraktacje o nabycie placu przy Alejach
Jerozolimskich, które szczesliwie zakonczyły się w 1912 r. kupnem od Konsystorza
Prawosławnego dla Muzeum Sztuk Pieknych placu o powierzchni 23022 m2, usytuowanego
przy Alejach Jerozolimskich -dawnej drodze do osady zwanej Nową Jerozolima, wraz z
fragmentem ziemi należacym niegdyś do ogrodów na Ksiażecem. Zakupu dokonano ju. po
ukonczeniu mostu i wiaduktu projektu M. Marszewskiego i B. Plebinskiego (1904-1912),
zwanego mostem Poniatowskiego. W ten sposób zlokalizowano muzeum przy nowo
utworzonej głównej osi stolicy Wschód-Zachód, łaczacej Plac Zawiszy z Aleją 3 Maja i
mostem kierujacym ruch na Pragę oraz w stronę coraz modniejszej willowej dzielnicy Saska
Kepa.
Plac przeznaczony dla muzeum wychodził od północy na ulicę i wyrastajace przy niej
nowe kamienice miejskie, od południa zaś ograniczony był dawnym wawozem rzeczki
urawnej (obecnie ulica Ksiażeca), na której północnym zboczu wznosiły się malownicze
zabudowania założonego w 1776 r. przez Podkomorzego Kazimierza Poniatowskiego ogrodu
-zwanego na Ksiażecem. Od wschodu działka konczyła się na skarpie wislanej. Poniżej
znajdowały się czesciowo dzikie i malownicze tereny zielone.
Pierwszy projekt gmachu na nowej działce wykonał w 1913 roku architekt Stefan
Szyller (1857-1933), autor Gmachu Zachety, ale nie wzbudził on entuzjazmu władz i elit,
dlatego wkrótce potem zdecydowano się ponownie rozpisać konkurs architektoniczny (1914).
Wybuch pierwszej wojny swiatowej przerwał te starania. W 1915 roku po wyjsciu z
Warszawy wojsk rosyjskich, Zarzad Miasta powierzył kierowanie Muzeum Sztuk Pieknych
specjalnej komisji, w 1916 roku po publicznej dyskusji muzeum przemianowano na Muzeum
Narodowe w Warszawie i ponownie zaczeto szukać miejsca dla zbiorów. Proponowano, jak
dwie dekady wczesniej, różne lokalizacje. W latach 1915-1916 zbiory były czesciowo
przemieszczane, padały propozycje przeniesienia czasowego muzeum do istniejacych i
planowanych obiektów. Muzeum czasowo gosciło w Szpitalu Ujazdowskim, wzmiankowano
lokalizację w Parku Ujazdowskim, przy ulicy Frascati, w Instytucie Maryjskim (obecny
Gmach Sejmu przy ul. Wiejskiej), w gmachu użytkowanym przez milicję przy ul. Chłodnej,
w gmachu przy Podwalu lub przy Krakowskim Przedmiesciu. Trwała dyskusja w prasie
warszawskiej i coraz bardziej rosła powszechna swiadomosć koniecznosci posiadania w
Warszawie reprezentatywnego muzeum sztuki.
W 1915 roku Komisja ds. Muzeum powołana przez magistrat uznała gmach przy ul.
Podwale 15 za najbardziej odpowiedni i tam najdłużej zbiory malarskie przechowywano i
eksponowano, ale dopiero w 1936 r. wszystkie zbiory z ul. Wierzbowej i innych magazynów
przeprowadzono do Gmachu przy Podwalu.
W 1920 roku w przyziemiu tej siedziby umieszczono także zbiory działu Wojskowego
Muzeum Narodowego w Warszawie, z którego zamierzano utworzyć Muzeum Wojska.
Dyrektorem obu placówek został mianowany Bronisław Gembarzewski. Mimo wielu
problemów lokalowych po odzyskaniu niepodległosci w 1918 roku, Muzeum Narodowe stało
się czestym tematem dyskusji, a rozbudzona po latach tożsamosć narodowa warszawiaków
zaowocowała wzmożoną falą darów i zapisów cennych kolekcji na rzecz muzeum.
Dyrektor Gembarzewski zaproponował stosunkowo nowoczesny na owe czasy model
muzeum artystyczno-historycznego i w 1921 r. Rada Miejska zatwierdziła statut Muzeum
Narodowego m.st. Warszawy, przemianowanego na Muzeum Narodowego w Warszawie.
Statut ten przechowywany obecnie w Archiwum muzealnym jest pierwszym nowoczesnym
dokumentem prawnym okreslajacym organizację tej instytucji. Liczne dary (w tym dar
warszawskiego Towarzystwa „Zacheta”) wpłyneły na intensywny rozwój zbiorów. W ciagu
kilkunastu lat od przemianowania Muzeum Sztuk Pieknych na Narodowe, zbiory
powiekszyły się o blisko 100 tysiecy muzealiów, zasilone wspaniałymi kolekcjami
ofiarowanymi m.in. przez Antoniego Strzałeckiego (sztuka zdobnicza), Władysława Semerau-
Siemianowskiego (numizmaty), Dominika Witke-Jeżewskiego (rysunki i ryciny). Magistrat
przeznaczał także spore sumy na zakupy wybitnych dzieł malarstwa, do zbiorów trafił w ten
sposób m. in. "Stanczyk" Jana Matejki.
W 1924 roku ogłoszono wreszcie konkurs architektoniczny, nie dał on jednak spodziewanych
rezultatów. Miasto powierzyło wiec zadanie zaprojektowania Nowego Gmachu architektowi
Janowi Heurichowi (1873-1925) [il. 5], lecz zmarł on przed ukonczeniem prac projektowych.
W 1926 r. ogłoszono konkurs ograniczony, w wyniku którego zaakceptowano szkic i
koncepcję Tadeusza Tołwinskiego (1887-1951) [il. 6]. Projekt, bedacy znakomitym
przykładem architektury funkcjonalizmu, przewidywał osiem połaczonych pawilonów
układajacych się w cztery skrzydła boczne prostopadłe do Alei 3 Maja (Al. Jerozolimskich),
spiete od południa jednym korpusem (trzy pawilony) oraz dodatkowo dobudowaną halę
armat, przeznaczoną dla Muzeum Wojska, rozmieszczoną pomiedzy dwoma skrzydłami od
wschodu i zamknietą ogrodzeniem od strony ulicy. 15 czerwca 1927 roku wmurowano
kamień wegielny pod budowę nowego gmachu.
W latach 1931-1932 dwa skrzydła nowego gmachu były gotowe i rozpoczeto
przeprowadzkę z dotychczasowej siedziby muzeum przy ulicy Podwale. Pierwszym
zapełnionym skrzydłem był tzw. Pawilon I od strony Nowego Swiatu. Wprowadzono doń
biura, pracownie, Gabinety Rycin i Rysunków, zbiory numizmatyczne i biblioteke, które
pozostają tutaj do dzis. W salach pierwszego pietra znajdowały się działy sztuki zdobniczej.
W drugim skrzydle umieszczono gliptotekę (zbiór odlewów gipsowych i rzezb obcych i
polskich, zdeponowanych przez Fundusz Kultury Narodowej). 14 stycznia 1932 r. dokonano
poswiecenia gmachu i otwarto dla publicznosci pierwszą stałą galerię Sztuki Zdobniczej
[il.7]. W dawnej siedzibie przy ulicy Podwale udostepniono zaś Galerię Obrazów Polskich od
XV do XX w., w której eksponowano sztukę od sredniowiecza do współczesnosci -nie
wprowadzajac charakterystycznych dla innych muzeów europejskich tego czasu -podziałów
na sztukę dawną i nowoczesna.
Budowa nowego gmachu nie postepowała jednak sprawnie, miały miejsce protesty
artystów i ludzi zaangażowanych w nową wizję muzeum [il. 8]. W 1936 r. Tadeusz Tołwinski
zrezygnował z prowadzenia prac nadzorujacych budowe, w 1937 r. powołano na to
stanowisko Antoniego Dygata (1886-1949), który wykonał projekt modernizacji budynków i
przewidział jego dalszą rozbudowe.
W 1936 r. mianowany został na stanowisko wicedyrektora Muzeum Narodowego w
Warszawie Stanisław Lorentz, który od 1938 r. jako dyrektor kierował muzeum
nieprzerwanie do roku 1982. Zarzad Miasta, dyrektor Lorentz i kierownik rozbudowy -
Dygat powołali Komitet Budowy Muzeum i prace ruszyły pełną para. W 1938 udostepniono
zwiedzajacym galerię Sztuki Starożytnej , 18 czerwca 1938 r. nastapiło uroczyste otwarcie
całego Nowego Gmachu Muzeum Narodowego w Warszawie. Poza wczesniej otwartymi,
zwiedzać można było Galerię Malarstwa Polskiego, Galerię Malarstwa Obcego oraz sale
wystawowe Gabinetu Grafiki i Działu Numizmatyki. Na poczatku 1939 r. zbiory
Varsavianów i zbiory historyczne przeniesione zostały do trzech staromiejskich kamienic na
Rynku Starego Miasta, gdzie w 1940 r. otwarte być miało Muzeum Dawnej Warszawy.
W przeczuciu wybuchu wojny, duża czesć zbiorów muzeum w nowym gmachu
została w miesiacach letnich 1939 r. spakowana w skrzynie i zniesiona do podziemi, dzieki
czemu, w czasie nalotów we wrzesniu 1939 r. zbiory nie uległy zniszczeniu. W czasie obrony
Warszawy podziemia muzeum przy Alei 3 Maja służyły jako schron dla innych zbiorów i
kolekcji warszawskich, przenoszono zbiory z Łazienek, z palacego się Zamku Królewskiego,
wiele dzieł przynosiły osoby prywatne. Stanisław Lorentz, który prowadził akcje
zabezpieczenia i pospiesznej inwentaryzacji pisze, że "w chwili kapitulacji Warszawy (28
wrzesnia 1939) podziemia muzealne przepełnione były ocalałymi zbiorami własnymi i
obcymi"11 .
W pazdzierniku pojawiło się w muzeum Gestapo i "rozpoczeło zalegalizowany i
systematyczny rabunek zbiorów"12. Kierował tą akcją dr Josef Mühlmann oraz podporucznik
SS Theo Daeisel. W listopadzie dołaczył do nich jako ekspert Dagobert Frey, profesor historii
sztuki, przed wojną kilkakrotnie jako kolega polskich kuratorów -goszczony w muzeum.
Wskazał on Gestapo zbiory szczególnie cenne, które miał okazję wczesniej poznac, tak
własnie z muzeum przepadł "Portret Młodzienca" Rembrandta. Frey i Mühlmann nadzorowali
także kradzie. zachowanych z Zamku Królewskiego fragmentów rzezbiarskich
architektonicznych przeniesionych do muzeum. Zespół pracowników muzeum, na którego
bramie pojawiła się tablica "Stadtmuseum Warschau", wsławił się wówczas niezwykłym
dziełem udokumentowania pozostałych fragmentów oraz spisaniem wywożonych dzieł sztuki,
tym bardziej, że muzeum przez całą II wojnę służyło jako magazyn -w latach 1939-1944
przewieziono tu i zabezpieczono także wiele dzieł i zabytków uratowanych z opuszczanych i
spalonych pałaców, domów i rezydencji w Warszawie: m.in. Janusza Radziwiłła, Józefa i
Romana Potockich, Franciszkowej Potockiej, Edwarda Raczynskiego, Adama i Michała
Tarnowskiego. W 1943 r. przewieziono do muzeum czesć zbiorów Zamoyskich z Kozłówki,
rozproszone zbiory Mennicy Panstwowej. Czesć pakowanych przez Niemców do wywozu
kolekcji zamieniana była na bezwartosciowe obiekty, inne transporty nie docierały do
Niemiec. Jeszcze inne zespoły zamurowane zostały w podziemiach. Do dziś pozostaje
11 S.Lorentz, Muzeum Narodowe w Warszawie w Latach 1939-1954, "Rocznik Muzeum Narodowego w
Warszawie", t. II, 1957, s.8
12 Ibidem, s.15.
tajemnica, jak mimo systematycznych rabunków i transportów, udało się przechować tak
wiele zabytków wraz z ich dokumentacja.
Najwieksze straty Muzeum poniosło w czasie Powstania Warszawskiego. 3 sierpnia
1944 profesor Lorentz wraz z pracownikami przebywajacy cały czas na jego terenie, został
zamkniety w jednym z pawilonów Gmachu, skad obserwował akty kradzieży i wandalizmu.
Ofiarą padły zabezpieczone zbiory Gołuchowskie Czartoryskich, cenne starodruki, zbiory
starożytne. Pracownicy muzeum mogli zobaczyć niemieckich żołnierzy poprzebieranych w
antyczne stroje i grajacych na starożytnych instrumentach, które nastepnie, połamane,
wyrzucali przez okno13 . 6 pazdziernika 1944 r. przybył do Muzeum wyższy rangą oficer SS -
Arnhardt, aby zakwalifikować do wywozu pozostałe jeszcze, niezniszczone obiekty. Akty
demolowania i pospiesznego pakowania były tak zintensyfikowane, że Lorentz nie mógł
nadażyć z ich spisywaniem. W tym czasie spalono w Warszawie Bibliotekę Krasinskich,
Archiwum Miejskie w Arsenale oraz dziesiatki domów i kolekcji sztuki. Muzeum
przygotowane zostało przez Niemców do wysadzenia w powietrze. Niewiarygodna, z
dzisiejszej perspektywy, akcja fikcyjnego pakowania dla nazistów pozostałych kolekcji, stale
przeciagana i odwlekana do stycznia 1945 roku, uchroniła budynek i nieliczne pozostałe
obiekty przed zniszczeniem i zdetonowaniem [il.9]. W chwili wyzwolenia Warszawy 17
stycznia 1945 Stanisław Lorentz i kilkunastu pracowników muzeum było w Gmachu, 19
stycznia po południu oprowadzali ju. po zdewastowanym muzeum pierwszą wycieczkę
zagranicznych dziennikarzy.
Jeszcze przed podpisaniem aktu kapitulacji i zakonczeniem II wojny, rozpoczeła się
skomplikowana i trudna politycznie akcja rewindykacji zagrabionych zbiorów. Czesć z nich
znaleziona na terenie Niemiec i przewieziona do Zwiazku Radzieckiego, do dzisiaj znajduje
się w Rosji.
Zaraz po wyzwoleniu Warszawy Biuro Odbudowy Stolicy właczyło czesciową
rekonstrukcję i remont muzeum do najpilniejszych działan, tym bardziej że tu. obok, od
strony ulicy Nowy Swiat, nowe władze zdecydowały się wzniesć Dom Partii wg. projektu W.
Kłyszewskiego, J. Mokrzynskiego i E. Wierzbickiego (1948-1951). Masywna bryła
przysłoniła muzeum od strony zachodniej, odcinajac go wizualnie od Nowego Swiatu i
uniemożliwiajac budową bocznego dojazdu i parkingów . Przekształcenie w latach 1989-1991
Domu Partii na siedzibę Giełdy i banków dodatkowo utrudniło komunikację i dojazd do
muzeum.
13 Por. zachowany w dwóch egzemplarzach dziennik Stanisława Lorentza: 14 VIII, 17 VIII, 22 VIII
Po wojnie brak miejsca dla gromadzonych zbiorów stał się jeszcze bardziej
odczuwalny, wracały rewindykowane kolekcje, zaś upanstwowione w 1945 r. Muzeum
Narodowe w Warszawie stało się miejscem przekazywania i przechowywania
konfiskowanych zbiorów, mienia podworskiego oraz licznych przekazów Ministerstwa
Kultury i Sztuki. Po czesciowej odbudowie zniszczonych partii muzeum, otwarto nowe
galerie, m. in. w 1947 r. Galerię Sztuki Sredniowiecznej prezentujacą uratowane ze spalonych
i rabowanych kosciołów zabytki rzezby i malarstwa od XII do XVI w., w 1949 r. Galerię
Sztuki Starożytnej, w 1952 Galerię Malarstwa Szkół Północnych. Zbiory rozrastały się także
dzieki zakupom. Było coraz ciasniej.
W latach 1958-1960 prof. Lorentz powołał komisje14 , która opracowała założenia
rozbudowy Muzeum Narodowego w Warszawie, projekt przedstawili architekci: Mieczysław
Piprek i Stanisław Jankowski. Zaproponowano wybudowanie pawilonu poswieconego sztuce
współczesnej, połaczonego z czesciasrodkową istniejacego budynku na południe od
głównego gmachu. Istniały dwa warianty tego projektu, zmieniajace zarazem najbliższe
otoczenie muzeum. W pierwszym wariancie zaprojektowano bezposrednią rozbudowę
muzeum wraz z pawilonem Sztuki Nowoczesnej, magazyny i zaplecze techniczne dla obu
gmachów miały być wspólne. Zaproponowano także poprowadzenie nowej ulicy
przecinajacej Aleję 3 Maja -przedłużenie Nowego Swiatu bis. W drugim wariancie dojazd do
nowego pawilonu miał biec od Alei 3 Maja przy Muzeum Wojska. Uzupełnieniem planów
rozbudowy Muzeum Narodowego w Warszawie miała stać się jednoczesnie rekonstrukcja
sasiadujacego cennego zespołu zabytkowego -dawnego romantycznego parku projektu
Szymona B. Zuga wraz ze znajdujacymi się tam, zachowanymi w przyziemiu budynkami
Eliseum z grota, kuchnia, minaretem, pawilonem ogrodowym, pałacykiem, wtapiajac tym
samym muzeum w obreb wiekszego otoczenia zabytkowo-parkowego. Mieczysław Piprek,
który był autorem projektu rekonstrukcji tego zespołu zabytkowego, oparł się m. in. na
zachowanych rysunkach S. B. Zuga oraz na pracy doktorskiej Wandy Puget15, rekonstruujacej
dawny Park na Ksiażecem. Niestety planowana rozbudowa Domu Partii pokrzyżowała te
ciekawe plany.
Muzeum coraz bardziej cierpiało na brak miejsca dla zbiorów sztuki współczesnej,
zwłaszcza, że te własnie zbiory rozwijały się bardzo szybko. Od strony południowej
dobudowano wówczas wg. projektu K. Goławskiego i S. Kozinskiego tzw. ryzalit (1965
14 W skład komisji weszli architekci: Mieczysław Piprek i Stanisław Jankowski oraz Franciszek Józwiak, Józef
Kojdecki i Tomasz Radomski.
15 W. Puget, Co dalej z ogrodami ksiecia ex-podkomorzego, Materiały sesji naukowej, Warszawa 23-24 maja
1996, wyd. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 1998, t. I. S. 261-175; t. II, s. 151-164.
1972), mieszczacy oprócz magazynów sztuki współczesnej, Działu Oswiatowego i kawiarni,
także dwie sale wystaw czasowych. Te ostatnie zmieniły wyraznie program działalnosci
muzeum. Wystawy czasowe stały się ważnym składnikiem funkcjonowania muzeum
prowadzenia działalnosci oswiatowej. Coraz czesciej zaczeto sprowadzać wystawy
zagraniczne, tym bardziej, że polityka władz w latach siedemdziesiatych sprzyjała
finansowaniu wymiany miedzynarodowej.
W 1972 r. otwarta została w Muzeum Galeria Faras, jedyna w Europie kolekcja
fresków nubijskich pochodzacych z chrzescijanskiego starożytnego Pachoras (współczesne
Faras) w Sudanie. Malowidła uratowane przez profesora Kazimierza Michałowskiego i zespół
jego pracowników z zalanego przez wody Nilu koscioła, pochodzace z okresu od VII do XII
w., po przewiezieniu do Warszawy wyeksponowane zostały w specjalnie zaadaptowanej
Galerii parteru w jednym z dwóch srodkowych skrzydeł muzeum.
Także w 1972 r. otwarta została poszerzona Galeria Sztuki Sredniowiecznej,
zaprojektowana przez kuratora doc. Tadeusza Dobrzenieckiego, istniejaca do dzisiaj. Parter
muzeum zapełniły wiec sztuka starożytna (ekspozycja wzbogacona depozytem dzieł
egipskich i klasycznych z Luwru), wczesno -chrzescijanka i sredniowieczna.
W latach siedemdziesiatych rozgorzała te. wielka "bitwa o Zamek". Profesorowi
Lorentzowi udało się pozyskacsrodki finansowe na wsparcie idei, którą nosił od zakonczenia
wojny. W historii Muzeum Narodowego w Warszawie był to ważny moment, poniewa.
Zamek Królewski traktowany jako najmłodsze dziecko w działalnosci muzealnej profesora
Lorentza pochłonał wiekszosć energii i funduszy tego okresu. Muzeum przekazało do Zamku
uratowane w latach II wojny zbiory. Odbyło się to niestety kosztem powiekszenia przestrzeni
samego muzeum oraz dalszych inwestycji w Gmachu Głównym.
Uległy rozproszeniu znakomite zbiory rzezby, z braku miejsca przenoszone stopniowo
do Łazienek (gdzie niestety ulegały wielu uszkodzeniom) i innych oddziałów muzeum.
Koniec lat siedemdziesiatych i lata osiemdziesiate były bardzo trudne. Nowy Gmach miał ju.
prawie 50 lat, bez gruntownego remontu, był ju. nie tylko za ciasny, ale przede wszystkim
znajdował się w stanie, który zagrażał zbiorom.
W 1989 r. wygasła te. piecdziesiecioletnia umowa dzierżawy miedzy Muzeum
Narodowym a Muzeum Wojska Polskiego, co wzbudziło nadzieję na wyprowadzenie się tego
ostatniego do nowej siedziby. Tym bardziej, że najbolesniejszym problemem Muzeum
Narodowego w Warszawie stało się stopniowe przekształcanie sal ekspozycyjnych na cele
magazynowe. W latach osiemdziesiatych i dziewiecdziesiatych zamknieto m. in. czesć galerii
malarstwa europejskiego, wiekszą czesć galerii sztuki współczesnej przekazujac jeden ciag
sal na magazyn ceramiki szkła, czesć galerii sztuki starożytnej, ich przestrzeń oddajac
magazynom malarstwa, ceramiki, szkła, grafiki i rysunku. Zbiory liczyły prawie 750 tysiecy
muzealiów.
W połowie lat dziewiecdziesiatych znowu za najważniejszy cel uznano rozbudowę
muzeum od strony południowej i wschodniej. Pierwsza całosciowa koncepcja rozbudowy
muzeum powstała w latach 1995-1996 16 i została przekazana architektom do stworzenia
ogólnego zarysu budowli. 28 kwietnia 1996 r. została zatwierdzona przez ówczesnego
Ministra Kultury i Sztuki i do dzisiaj czeka na rozpoczecie realizacji.
Poza kwestią przestrzenna, dzisiaj równie istotne wydają się kierunki programów
realizowanych przez muzeum, a poniewa. jest to muzeum obejmujace swoimi zbiorami czasy
zarówno bardzo odległe (3000 lat przed Chr.), jak i bardzo bliskie (kolekcje współczesne
uzupełniane są każdego roku), różnorodnosć badań naukowych i konserwatorskich,
ekspozycji, programów edukacyjnych i socjalnych jest bardzo duża. W najwiekszym skrócie
do zadań strategicznych muzeum należy:
1. Prowadzenie badań archeologicznych i pozyskiwanie z tego tytułu
interesujacych depozytów (nowa umowa z Sudanem)
2. Naukowe, rozumowe opracowywanie zbiorów metodą krytyczna,z
badaniem i krytykazródeł, w tym badanie proweniencji i ich statusu
prawnego w przeszłosci. Publikacja wyników.
3. Rozwój metod konserwatorskich i ich praktyczne zastosowanie, w tym
dyskusja nad etyką konserwacji.
4. Tworzenie rozległych, powiazanych ze sobą baz danych o obiektach
muzealnych, proweniencji, o prowadzonych badaniach i ich dostosowanie
do standardów EU wymiany informacji miedzymuzealnej.
5. Powiekszanie kolekcji na drodze zakupów, negocjacji darów,
długoterminowych depozytów, współpracy z artystami współczesnymi.
6. Szeroko zakrojony program edukacji od najmłodszych lat a. po
„Uniwersytet Trzeciego Wieku”, w tym prowadzenia lekcji, a w najbliższej
przyszłosci zajeć on-line dla szkół znacznie oddalonych od Warszawy.
16 Założenia rozbudowy opublikowano : D. Folga-Januszewska, Muzeum Narodowe wobec planów rozbudowy
Gmachu Głównego w latach 1999-2000, w : Przeszłosć przyszłosci. Ksiega Pamiatkowa ku czci profesora
Stanisława Lorentza w setną rpcznicę urodzin, Muzeum Narodowe w Warszawie, Zamek Królewski w
Warszawie, Warszawa 1999, s.435-468.
7. Promocja kultury i zbiorów polskich na swiecie (ok. 4 wystaw za granicą
rocznie).
8. Działalnosć wystawowa.
9. Zmiany w systemie magazynowania, z priorytetem tworzenia magazynów
dostepnych dla zainteresowanych, tzw. magazynów studyjnych.
10. Działalnosć interakcyjna z otoczeniem, w tym uczestnictwo w programach
Miasta, jak np. noce muzeów, program „Muzeum otwarte”, Festiwal Nauki.
Muzeum zarzadza także kilkoma oddziałami, są to obecnie: Muzeum Pałac w
Nieborowie (oddział Muzeum od 1945), Muzeum Plakatu w Wilanowie (od 1962), Muzeum
Rzezby w Królikarni i Muzeum Pałac w Otwocku (od 2003). W swojej długiej, prawie 150letniej historii do Muzeum Narodowego należały jednak liczne i zmienne oddziały, z których
powstawały nowe, samodzielne muzea, czesto posiłkujace się jego zbiorami: warto
przypomnieć Muzeum Historii Miasta Stołecznego Warszawy, planowany w 1939 roku
oddział MNW , dzisiaj – Muzeum Historyczne Miasta St. Warszawy; Muzeum w Wilanowie,
zespół pałacowy w Łazienkach, Muzeum w Krosniewicach, Muzeum w Łowiczu, Muzeum
Paderewskiego w Podchorażówce. Muzeum Narodowe pełniło wiec nierzadko w Warszawie
„muzeum-matki”, którego zbiory zasilały inne instytucje, jak np. Muzeum Wojska Polskiego
wyrosłe zgodnie z koncepcją Bronisława Gembarzewskiego, jako organizm współzależny,
czy Muzeum Etnograficzne w Warszawie, któremu przed wojną Muzeum Narodowe
przekazało swoje zbiory etnograficzne. Nie byłoby te. zapewne Zamku Królewskiego w
Warszawie w jego dzisiejszym kształcie, gdyby nie profesor Stanisław Lorentz i pracownicy
ratujace dzieła zamkowe, które przez blisko 30 lat znajdowały się pod opieką Muzeum
Narodowego.
Muzeum Narodowe w Warszawie wymaga z pewnoscia, tak jak wiekszosć muzeów
naszego czasu gruntownej reformy organizacyjnej, zwłaszcza w zakresie przestrzeni
ekspozycji i systemu medialnego udostepnienia zbiorów. A przede wszystkim gruntownej
reformy systemu finansowania, który od kilku paraliżuje niemal wszystkie ambitne projekty.
Warszawa, 16 listopada 2005. |
){kind=link}